Խորհրդահայ պատմավեպի բանաձևը

Ա․ Բոլշևիզմից Ստալինիզմ․ պատմականության ողբերգությունը

Պատմավեպը մեր գրականության ամենատարածված ժանր է։ Ու նաև ամենահեղինակավոր, ինչպես ընդունված է կլասիցիստական ժանրային աստիճանակարգում։ Ենթադրում եմ, որ դատողությունների շղթան այսպիսին է։ Նախ գրողը նկարագրում է անմիջական տպավորությունը, հետո անցնում հասարական նշանակությունների խնդիրներ, ու երբ համարյա դասական է, գրում է պատմավեպ և արտահայտում իր փիլիսոփայական աշխարհայացքը։ Եթե պատմավեպ ես գրել, ուրեմ իրավունք ես ձեռք բերել դատողություններ անել հայոց ճակատագրի մետաֆիզիկայի մասին։ 

Մեկ անգամ անդրադարձել եմ պատմավեպի ժանրին, հիմնականում նկատի ունենալով մեր դասական ազգային պատմավեպը Րաֆֆու օրինակով։ /Արիացիներ, դավաճաններ, ոսոխներ …պատմավեպի բանաձևերը/։

Մասնավորապես գրել եմ․ «Բայց ժամանակակից պատմավեպը հայ դասական պատմավեպի անմիջական շարունակությունը չէ, այն միջնորդավորված է Ստալինի անձնական վերահսկողությամբ ստեղծված խորհրդային պատմավեպի սխեմաներով: Ավելի ուշ այն սկսում է նաև կրել, ազգայնականությունից բացի, արևմտյան պատմավեպի, էկզիստենցիալիզմի, այլ գաղափարախոսությունների ազդեցությունը, մինչև պոստմոդեռնիզմ և հետո»:

Հիշեցնեմ այդ հոդվածից որոշ դրույթներ․ «Անկախության շրջանում գրվել են տասնյակ, եթե ոչ հարյուրավոր պատմավեպեր: Դրանց ճնշող մասը գրված է, եթե ոչ Րաֆֆու կամ Մուրացանի ոճով, ապա նույն տրամաբանությամբ: 

Հետխորհրդային պատմավեպը դարձել է այն ասպարեզը, որտեղ քուն մտած բանականությունը ծնում է հրեշներ՝ օտարատյաց և ռասիստական կլիշեներ, դավադրության տեսություններ և քաղաքական այլ զառանցագին տեսություններ: ․․․

Պատմավեպը Հայաստանում միայն գաղափարական պայքարի ասպարեզ չէ, այլ նաև՝ պայքար գրականության և արվեստի համար: Կա՛մ պատմավեպ, կամ գրականություն: Այս այլընտրանքը իհարկե չափազանցված է, պատմավեպը կարող է լինել գրականություն, բայց հայաստանյան պատմավեպը հիմնականում պատկանում է զանգվածային կան ֆորմուլային՝ բանաձի վրա հիմնված գրականությանը [Кавелти Дж. Г.. Изучение литературных формул// Новое литературное обозрение, 1996, № 22, с.33-64.]»: /Ըստ՝ https://epress.am/2019/10/21//

Պատմությունն, ինչպես պատմագրությունը, այնպես էլ՝ պատմավեպը, արտացոլում են ոչ այնքան անցյալը, որքան անցյալի նկատմամբ ժամանակակիցների վերաբերմունքը։ Այլ կերպ ասած, պատմությունը դիսկուրս է անցյալի մասին։ Հայկական պատմական գիտությունների և պատմավեպի համար էական նշանակություն ունեն ստալինյան ժամանակաշրջանում ձևավորված պատմական դիսկուրսը։

Հայտնի է, որ խորհրդային պատմության առաջին փուլի ընթացքում անցյալը անվերապահ մերժվում էր։ Ե․ Չարենցը «Պատմության քառուղիներում» գրում է․ 

Եվ այսպես – պատմության քառուղիներով
Անցել ենք մենք անղեկ ու անգաղափար,
Շառագունած անվերջ ուրիշների հրով”:

և ապա գրում․

եւ կանգնած ենք ահա ապագայի հանդեպ
Զարմանալի՜ թեթև, զարմանալի՜ անդեմ`
Մերկության պես տկլոր ու անանցյալ…: 

Պատմության նկատմամբ բոլշևիկյան մոտեցումը լիարժեք արտահայտել է Միխաիլ Պոկրովսկին։ Մ. Պոկրովսկին, բացի իր հանրահայտ «Ռուսաստանի հակիրճ պատմությունից», հրատարակել է եռահատոր «Ռուսաստանի պատմությունը», վերահրատարակված 2005 թ.-ին, աշխատություններ 19-րդ դարի ռուսական դիվանագիտության և հեղափոխական շարժումների պատմության մասին: Ըստ էության Մ․ Պոկրովսկին «պատմության կոմիսարն», ով ուներ անվերապահ հեղինակություն։

Հայաստանում Մ․ Պոկրովսկու գաղափարները մեծ ազդեցություն են ունեցել Լեոյի հետհեղափոխական աշխարհայացքի վրա։ Մ. Պոկրովսկու մահից հինգ տարի հետո՝ 1937 թ.-ին սկսվեց նրա տեսության անողոք քննադատությունը, որն իր ամփոփումը գտավ «Ընդեմ Մ. Պոկրովսկու պատմագիտական հայացքների» 1939-1940 թթ.-ին տպագրված երկհատորյակում: Լեոն ևս չապրեց մինչև իր ուսուցչի քնադատության տարիները, որոնք նաև քաղաքական տեռորի տարիներն էին: Մ. Պոկրովսկուն մեղադրում էին «հայրենքի զգացողության բացակայության», «պատմության մասին լենինյան-ստալինյան ցուցումները անտեսելու», և իհարկե, Ի. Ստալինի դերը նսեմացնելու համար: Այս բոլոր մեղադրանքները տարածվեցին նաև Լեոյի վրա:

Ըստ արևմտյան սովետոլոգներ 1930-ականների կեսերին տեղի ունեցավ «great retreat», և «հնի անվերապահ մերժումը փոխարինվեց դրա անվերջ արդիականացման սկզբունքով»:

Ստալինյան գաղափարարախոսական մոտեցման համաձայն 1930-ականների կեսերին մերժվեց «ձախ, նիհիլիստական, առհամարական վերաբերմունքը ժողովրդի անցյալի նկատմամբ» և գիտակցվեց պատմության դերը, նրա «կարևոր նշանակությունը մեր պետության, մեր կուսակցության և երիտասարդ սերննդի կրթության համար։»/ «К изучению истории». Сборник, [М.], 1937, с. 21. /։

Ամենակարևոր փոփոխությունը, որ վերականգնվեց «անհատի դերը պատմության մեջ»։ Դա նշանակում էր, որ վերանայվեց մարքսիզմը, ըստ որի պատմությունը «դասակարգային պայքարի» և «արտադրական ուժերի» և «արտադրական հարաբերությունների» մշտական ​​բախման դաշտ է։

Առավել ցայտուն է պատմության «անձնավորման» գործընթացը խորհրդային կինոյում, որտեղ 1930-ականներին առաջատար դարձավ պատմա֊ կենսագրական ֆիլմը, որը հետպատերազմյան տարիներին փոխարինեց հիմնական նախապատերազմական ժանրին՝ պատմահեղափոխական ֆիլմին։

Անձնականացված պատմությունտը անլուրջ է ցանկացած գիտական տեսակետից, բայց պետք է հաշվի առնել, որ նպատակը ինչպես պատմագիտությունը, այնպես էլ պատմավեպը դառնում են ընդհանուր գաղափարախոսական զանգվածային մշակույթի կարևոր բաղադրիչներ։

Պատմությունը և պատմավեպը պետք է հանրամատչելի ներկայացնեին այն իդեոլոգեմները, որոնք հատուկ ձևակերպված էին պատմաբաններին ուղղված կուսակցական հորդորներում։ Այն ինչ պետք է «բացահայտեին» պատմաբանները և պատմավեպերը, նախապես կանխորոշված էր, բայց կանխորոշված չէր կուսակցական գիծը, որը իշխանության փոփոխության հետ շրջադարձ էր կատարում։

Խորհրդային պատմության ընթացքում բազմիցս փորձեր են արվել հաշտեցնել պատմականությունը կուսակցականության հետ։ Պատմական վեպի համար սոցռեալիստ դառնալ նշանակում էր դառնալ կուսակցական՝ պատմական հայեցակարգը ստորադասել իշխանություն հայեցակարգին։ 

Պատմաբանությունը դարձել էր կուսակցական, խորհրդային պատմավեպը նույնպես կուսակցական էր, որը, ինչպես սոց​​ռեալիզմի ողջ գրականությունը, սոցռեալիստական պատմավեպը «ամենագաղափարախոսական, ամենաառաջադեմ վեպն էր անցյալի մասին, որ երբևէ իմացել է համաշխարհային գրականությունը»։

Խորհրդային պատմագրությունը և պատմավեպը բեմադրում էր և այդ բեմադրությունը երեք վերացական հերոս ուներ։ Առաջինը «պատմական հերոսն» էր, միշտ օժտված բացարձակ իշխանությամբ, բայց նա գործում է միայն «Պատմական անհրաժեշտության » թելադրանքով, դա երկրորդ վերացական հերոսն է, և երրորդ վերացական հերոսը՝ «ժողովրդական զանգվածներն» են։ 

Եթե ավելի մանրամասն․ 

– կար թագավորի կամ զորավարի առանձին «անձնավորություն» (այստեղ ամեն ինչ լի էր աննախադեպ ակնածանքով, քանզի այս կերպարը կատարում էր «պատմության կամքը», որը ամրապնդում էր պետությունը/ազգը).

– հատուկ գնահատվում էր իշխանավոր հերոսի «գործունեության պատմական նշանակությունը»՝ կա՛մ «պատմության առաջադիմական ընթացքին» համապատասխանող, կա՛մ դրան հակադրվող.

– կարևոր դեր ունեին «ժողովրդական զանգվածներ», որոնք գրեթե միշտ պետք է տուժեին ցարերից, բայց այդ տառապանքները նույնպես արդարացվեցին, եթե վերջիններիս գործունեությունը «առաջադեմ բնույթ կրեր» (ինչպես Իվան Ահեղի կամ Պետրոսի դեպքում):

Ստալինիզմի «գյուտերից» մեկն էլ «ավագ եղբոր»՝ ռուս ժողովրդի իդոլոգեմի հաստատումն էր։ «Ավագ եղբոր» պատմությունը օրինակելի պետք է լիներ կրտսերների համար, իսկ նրա նառատիվի կոմպոզիցիան՝ արքետիպային։ 

Օրինակ, ցարերը լավն են, բայց ցարիզմը վատ է, գյուղացիական ապստամբությունները լավ են, բայց իրենք՝ ապստամբները, ընդհակառակը, չհասկացան, թե ով է իրենց իսկական թշնամին. «ցարական Ռուսաստանը ժողովուրդների բանտ է», բայց միևնույն ժամանակ, «ազգային ծայրամասերի» միացումը առաջադիմական է, բյուրոկրատիան վատ է, իսկ կենտրոնացումը՝ «պատմականորեն անհրաժեշտ». և այլն։

Եվգենի Դիբենկոն, ում վրա հենվում ենք մեր վերլուծության մեջ, գրում է․««Պատմության վերամշակման» նման մեխանիզմը ոչ միայն բխում էր իշխանության պրագմատիկայից, այլեւ իդեալականորեն համապատասխանում էր պատմականացնող արվեստի բնույթին։ Հեգելը, համեմատելով պատմագիտական նկարագրությունը արվեստի հետ, առաջինի նպատակը տեսնում էր աշխարհի աններդաշնակությունն արտացոլելու, իսկ երկրորդի՝ իրականությունը ներդաշնակեցնելու մեջ։ Ստալինյան մշակույթում այս երկու տեսակի պատմական տեսլականի սահմանները լղոզված են։ Պատմական նկարագիրը գնալով ավելի է ենթարկվում պատմության գեղագիտականացման նպատակներին, մինչդեռ սոց​​ռեալիստական ​​արվեստն իր «տոտալ ռեալիզմով» միանշանակ վերադառնում է միմետիկ հիմքերին»։/Соцреализм в поисках «исторического прошлого»/https://voplit.ru/article/sotsrealizm-v-poiskah-istoricheskogo-proshlogo/։

Անհնար է խորհրդային պատմվեպի մասին գրել, առանց հիշատակելու «սովետական հայրենասիրությունը»։ Բոլշևիզմի բանաձևը «պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմն» էր, ստալինյան դարաշրջանում՝ «ժողովուրդների բարեկամությունը»։ Բայց այդ բարեկամությունը, ասենք՝ հայ և ադրբեջանցի ժողովուրդների, անմիջական չէր, այն միջնորդված էր «ավագ եղբոր» կամ Ստալինի կերպարով։

Եվգենի Դիբենկոն նկատում է․ «Եթե ​​վեպի բնութագրումից անցնենք բուն խորհրդային պատմական գիտության բնութագրմանը, ապա առաջին հերթին կտեսնենք, որ խորհրդային պատմությունը հեղինակ չունի։ Այն ապաանձնավորված է (ի տարբերություն միշտ հեղինակային պատմական երկերի՝ թե՛ նախահեղափոխական, թե՛ հեղափոխական), որն ընդհանրապես բնորոշ է սոց​​ռեալիստական ​​արտադրությանը ․․․Ավելին, նկատի ունենալով, որ այն պատմությունը, որն առավելապես բացահայտվել է վեպերում, ֆիլմերում, նկարներում և ընթերցողին (դիտողին) հասել է ոչ այնքան դպրոցական պատմության դասագրքերի ձանձրալի տողերի, որքան գրականության, կինոյի, գեղանկարչության միջոցով, մնում է ենթադրել. որ խորհրդային «Պատմաբանություն»-ը սովետական ​​գրականություն է, և, հետևաբար, սովետական ​​պատմաբանը միայն խորհրդային գրողի տարատեսակն է։» /վերոհիշյալ հղումը/։

Խորհրդային պատմաբանները «պետք է խորապես ճշմարիտ ներկայացնեն Խորհրդային Միության ժողովուրդների հերոսական անցյալը: Խորհրդային երկրի պատմաբանները գրում են իրենց հայրենիքի պատմությունը որպես ջերմեռանդ հայրենասերներ։ Նրանք ձգտում են հստակ և կոնկրետ ցույց տալ ժամանակակից սերունդներին ռուս ժողովրդի փառահեղ պատմական ավանդույթները, հայրենիքի հանդեպ ջերմեռանդ սիրո և նրա թշնամիների հանդեպ անհաշտ ատելության ավանդույթները… Ռուս մեծ հայրենասերների, ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազատագրական պայքարի հերոսների կերպարները պետք է փառքով ծածկվեն և խնամքով պահպանվեն սերունդների համար խորհրդային պատմաբանների աշխատություններում»։/Л. Александрова. Советский исторический роман и вопросы историзма. Киев, 1971/։

Բռնակցված էին ոչ միայն ժողովուրդները, բռնակցված էր նաև նրանց պատմությունը։ Իդեոլոգեմը ասում է․ «Միայն Ռուսաստանին միացնելուց հետո ժողովուրդները ստացան առաջադիմական զարգացման հնարավորություն, միայն Մեծ Հոկտեմբերից հետո նրանց պատմությունը հասավ իր երջանիկ ավարտին»։ Սա նաև նշանակում է, որ Ռուսաստանի պատմությունն վերածվեց «ժողովուրդների բարեկամության» պատմության։

Սա այն գաղափարական շրջանակն է, որ ներսում զարգացել է խորհրդահայ պատմավեպը։

Բ․ Խորհրդահայ բռնակցված պատմավեպը

Խորհրդահայ պատմավեպի մասին առաջին անդրադարձերից մեկը գրել է հայտնի գրականագետ Արսեն Տերտերյանը։ /Սովետահայ պատմավեպը/ Արսեն Տերտերյան․ Երկեր․ Եր․, ԵՊՀ հր․, 1980/։ 

Նա գրում է․ «Սովետական հայ պատմավեպը նախքան ինքնուրույն ձևով հանդես գալը, ուներ ոչ միայն պատմական վեպերով հարուստ հայ գրական ժառանգություն, այլև եղբայրակից ռուս սովետական գրականության պատմական վիպասանությունը, որի մեջ ժողովրդական հերոսության գաղափարը ցցուն կերպով պատկերացում էր ստացել և կենսագործվել էր սոցիալիստական ռեալիզմը իբրև նոր գրական ուղղություն»։ / նույնը, էջ 237/։  Հեղինակը չի մոռանում հայհոյել Մ․ Պոկրովսկու հայացքները։

Ըստ էության հայկական պատմավեպը արգելված էր իբրև բուրժուական֊ազգայնական ժանր, բայց կապված «սովետական հայրենասիրության» նոր իդեոլոգեմայի հետ, վերադառնում է ոչ միայն ռուսական պատմավեպը, բայց  միայն ռուս սովետական պատմավեպից հետո թույլտվություն ստացավ հայ խորհրդային պատմավեպը։ 

Արսեն Տերտերյանի հոդվածը Դ․ Դեմիրճյանի «Վարդանանք» և Ստ․ Զորյանի «Պապ թագավոր» վեպերի մասին է։ Այդ վեպերը, ըստ նրա, «Նախահոկտեմբերյան հայ պատմավեպերի հետ համեմատած սովետական հիշված պատմավեպերը առավել չափով են հանդես բերել սոցիալական պայքարն իրենց նկարագրած դարաշրջանի մեջ»: / նույնը, էջ 238/։ Ինչպե՞ս է դա արտահայտվում։ Վարդան զորավարը կամ Պապ թագավորը պայքարում են ոչ միայն արտաքին նվաճողների, այլ նաև ներքին թշնամիների դեմ։ Լինելով էլիտա, նրանք պոպուլիստներ են, որ ընդառաջ են գնում «ժեխի», գռեհիկ զանգվածի ցանկություններին։ Սա սոցռեալիզմի ժողովրդականության իդեոլոգեման է։ 

Մյուս իդեոլոգեման, որի միջոցով թեստավորվում են այս վեպերը «ժողովուրդների բարեկամության» իդեոլոգեման է։ Ա․ Տերտերյանը գրում է․ «Ինչպես սովետահայ գրականության մեջ ընդհանրապես, այնպես էլ պատմավեպերի մեջ իշխում է ինտերնացիոնալիզմը, իբրև առաջատար սկզբունք։ Բռնության դեմ կռիվ հայտարարելով, հայ ժողովուրդը ուզում էր համերաշխ ապրել իր հարևանների հետ»։ Այսինքն՝ կատարված է սոցռեալիզմի բանաձևի երկրորդ կետը։

Երրորդ իդեոլոգեմը «պատմական անհրաժեշտությունն է»։ Ա․ Տերտերյանը գրում է․ «Այս պատմական իմաստության ըմբռնումը թե Դեմիրճյանը և թե Զորյանը կոնկրտացրել են, ցույց տալով, որ տվյալ պատմական շրջանում հայ ինքնուրյուն պետականությունը բարիք էր, իսկ պարսկական կամ բյուզանդական ինտերվենցիան՝ միանգամայն չարիք»։ / նույնը, Էջ 240/։

Ժամանակակից հետազոտող Քաթարինա Կլարկը սոցռեալիստական վեպը բնորոշում է իբրև ռիտուալ՝ ծիսական տեքստ։ Ինչպես Դ․ Դեմիրճյանի, այնպես էլ Ստ․ Զորյանի վեպերը անցել են փորձարկում, սոցռեալիստական ծեսը պահպանված է, բոլոր արնախում կուռքերը կուշտ են։

Հիմա պատկերացրեք խորհրդահայ պատմավեպ, որ չի անցել սոցռեալիստական փորձարկումը, խախտել է նրա «սուրբ ծեսը»։ Որպես օրինակ կարելի է բերել Գուրգեն Մահարու «Այրվող այգեստաններ» վեպը։ Չեմ անդրադառնա այս դիպվածին, բայց կվկայեմ Լիլիթ Երանյանի հետազոտությունը․ https://granish.org/patmutyan-apahersoakancumy/։

Այնպես չէ, որ պատմավեպի սոցռեալիստական ծեսը անցյալում է։ Մադլենա Մադոյանը իր « Պատմականություն հաղորդող լեզվական միջոցները Ստ․ Զորյանի պատմավեպերում» գրում է․ «դասական պատմավիպագրության ավանդները և ռուս խորհրդային պատմավեպի նորարարական փորձը ՝ գաղափարական և գեղարվեստական նոր սկզբունքներ հաստատելու առումով խորապես նպաստեցին խորհրդահայ պատմավեպի ձևավորմանն ու զարգացմանը։»/Մ․ Մադանյան֊Պատմականություն հաղորդող լեզվական միջոցները Ստ․ Զորյանի պատմավեպերում․ Եր․ ԵՊՀ հր․, 2012/

Այնուամենայնիվ ոչ Ստ․ Զորյանի պատմավեպերը, կամ Դ․ Դեմիրճյանի «Վարդանանքը»  սոցռեալիստական պատմավեպի օրինակելի կատարումներ չեն։ Ի վերջո, նրանք եղել են բուրժուական ուղեկից գրողներ։

Ավելի էական է կուսակցական հեղինակ Սերո Խանզադյանը, որպես սոցռեալիստական գրողի տիպական օրինակ։ Սերո Խանզադյանի գաղափարական վերափոխումը հետաքրքիր է նաև նրանով, որ կամուրջ է ձգում ստալինյան և ազգայնական մարդակերության միջև։

Խորհրդահայ ամենահայտնի, ամենից շատ կարդացված պատմավեպը «Մխիթար սպարապետն» է։ Գևորգ Հայիրյանը, հայկական սոցռեալիզմի կարկառուն տեսաբաներից մեկը, գրում է․ «Այդ վեպում հեղինակին հաջողվել է օտարերկրյա զավթիչների դեմ մղված հերոսամարտերում Անդրկովկասի ժողովուրդների եղբայրական բարեկամությունը, նրանց միահամուռ ձգտումը՝ միանալու ռուս մեծ ժողովրդի ազատագրական պայքարին»։/«Գրական թերթ», 1965(49)/։ Սերո Խանզադյանի վեպը լավ է, քանզի իրագործում է սոցռեալիստական ծեսը՝ փառաբանում է ռուս ժողովրդի ազատագրական առաքելությունը։

Սերո Խանզադյանի վեպը այլ էական հարցադրումներ է հարուցում։ Ինչո՞ւ է լավ սոցռեալիստական պատմավեպը բուրժուական պատմավեպից։ Բուրժուական պատմավեպը երևակայության արգասիրք է, սոցռեալիստական պատմավեպը՝ վավերական է։ Որպես օրինակ կարող ենք բերել ակադեմիկոս Աելիտա Դոլուխանյանյանի ««Մխիթար սպարապետ» վեպի վավերականությունը» հոդվածը։ Սոցռեալիստական պատմավեպը պատմագրություն է, սոցռեալիստական պատմագրությունը հեքիաթ․ «Սերո Խանզադյանը, որը մանուկ հասակից լսել էր Մխիթար սպարապետի մասին ․․․» և այլն։

Առավել հստակ է արտահայտել Ս․ Խանզադյանի վեպի բանաձևային բնույթը Զ․ Հ․ Ղուկասյանը իր ««Մխիթար սպարապետ» պատմավեպը» հոդվածում։ 

Հեղինակը միամտություն ունի չթաքցնելու կուսակցական պահանջները սոցռեալիստական պատմավեպից։ Հոդվածագիրը որպես բարեմասնություն նշում է պատմավեպի ավանդականությունը, այն անբացահայտ հակադրելով նորահայտ մոդեռնիստական, ինչպես Վարդան Ազատյանը կանվաներ՝ ազգային ֆորմալիզմի ժանրում գրված պատմավեպերին։

Սոցռեալիզմի էսթետիկան նորմատիվ է, ինչպես Կլասիցիզմի էսթետիկան, հերարխիկ է և ռեպրեսիվ։ Երկուսի քաղաքական իմաստը ևս բացահայտ է․ մի դեպքում օրինականացնել միապետական իմպերալիզմը, մյուս դեպքում՝ ստալինիզմի դաժան ռեժիմը։ 

Զ․ Հ․ Ղուկասյանը հստակ, դաժան և անողոք է իր նեոկլասիցիզմի մեջ։ Նա գրում է․ «Հայ պատմավեպի բովանդակությունն այն է, թե ինչպես ժողովուրդը, դարեր շարունակ ենթարկվելով զորեղ զավթիչների ասպատակություններին, ընկնելով նրանց լծի տակ, երբեք չի դադարել իր ազգային ազատագրության համար պայքարելուց։ Հզորները իրենց հավասարների հետ էլ բախվելիս էլ են հոշոտել փոքր ժողովուրդներին, ամենից հաճախ հայերին, և դարձյալ այդ փոքր ժողովուրդը գերմարդկային ճիգեր է գործադրել դուրս գալու  համար անկախ և ազատ ճանապարհը։

Հարազատ մնալով իրականությանը, հայ պատմավեպը ցույց է տվել, թե ինչպես «հայրենին» պաշտպանելու ժամանակ բորբոքվել են ժողովրդի գլուխ կանգնած մարդկանց կրքերը, խախտվել է իշխանների և նախարարների միասնությունը, կազմվել են խմբակցություններ, որոնք հաճախ իրար դեմ կենաց մահու կռիվներ են մղել, եղել է դավաճանություն, կոտորած՝ յուրայինների ձեռքով։ Պատմական հանգամանքների բերումով, միշտ չէ, որ պարզ է եղել, թե օտար լծից, ֆիզիկական բնաջնջումից և բռնություններից ազատվելու համար փոքր հայ ժողովուրդը ո՞ր միջոցը պիտի ընտրեր, ինքնուրույն դիմադրությունը, թե՞ որևէ հզոր տերության հարելու, նրա հովանավորության տակ անցնելու քաղաքականությունը։ Թեև պատմությունը բազմիցս հաստատել է, որ օտար տիրակալները խաբում են նրան, բայց հայ ժողովուրդը իր փոքրաթիվության պատճառով հաճախ կանգնել է այդ երկընտանքի առաջ և նրա գլուխկանգնածների աչքը հաճախ հառած է մնացել որևէ հզոր պալատի դռներին և դեսպանների շուրթերին»։

Զ․ Հ․ Ղուկասյանը կարողացել է բանաձևի մակարդակի հասցնել խորհրդահայ պատմավեպի բովանդակությունը։ Մի կարևոր պահ կա խորհրդահա պատմավեպում, որին չենք անդրադարձել, իբրև էական իդեոլոգեմա, դա դավադրության իդեոլոգեման է․ Արևմուտքը խաբում է, ռուսները ազնիվ են։ Հոդվածագիրը այն կարևորել է։

Ժամանակակից քննադատը ընդունելով պատմականության հայաստանյան ընկալումը, որ նրանք միջանորդավորված են ստալինյան սոցռեալիստական բանաձևերով, ինչպե՞ս կարող է դրանք վիճարկել։ Շանսերը քիչ են, դրանք զանգվածային մշակույթի բանաձևեր են և, ուրեմն, իներտ են դրանք տեղից շարժելու համար։ Խնդիրը նույնիսկ պատմաբանները չեն, որոնք «հանրամատչելի հեքիաթներ» են կերտում։ Ու պատմավեպերի հեղինակները չեն, որ ի հեճուկս «ակադեմիականների» իրենց պատմական աշխարհն են ստեղծում։

Խնդիրը ստալինիզմի խարանն է մեր մտածողության վրա։