ЧИНГИЗХОН ҲАҚИДАГИ ҲАҚИҚАТЛАР…

— Ҳамма айлана ташкил этган ҳолда гилам устида ўтирарди, — деб ёзган эди Василий Ян. — Чингизхон эса олтиндан ясалган тахт устидан жой олган. Тахтнинг суянчиғини хитойлик усталар яратган. Тахтни эса Чингизхон Хитой императорининг саройидан олиб чиқиб кетган ва барча ҳарбий юришларда ўзи билан олиб юрган.

Чингизхоннинг ёш хотини Қулон Хотин бўй басти билан олтин тақинчоқларга бурканган. Хитойлик хизматкорлар егулик ва ичимликларни фақат олтиндан ясалган идишларда дастурхонга тортишди. Хитойлик мусиқачилар, ҳофизлар Чингизхоннинг хизматида бўлди. Хон овқатни чапиллатмасдан ея олмайди. Қаршисида қовурилган гўшт тўла идишни кўтарганча хитойлик қул тиз чўкиб туради.

У ЖАНГ ҚИЛИШНИ СЕВАРДИ

Асрлар бўйи Чингизхон ўта шафқатсиз босқинчи сифатида ном қозонган. Унинг фармонига кўра қўлга олинган асирларни шафқатсизларча қийноққа солишарди. Қийноқларнинг энг даҳшатлиси асирнинг оғзи ва қулоғи ичига эритилган қайноқ кумушни қуйишдан иборат эди. Ёки душман тарафнинг асирга олинган вакили жуссасини орқага қарата шундай букишардики, то умуртқаси синиб битмагунча букишдан тийилишмасди.

Бирор юртни босиб олгач, Чингизхон аёлларини ўз аскарларига бўлиб берар, ёки энг гўзал аёлни ўзи учун танлаб олгач, қолганлари ўртасида гўзаллик танловига ўхшаш маросим ташкил этарди. Ўзи танлаган соҳибжамолни эса ҳарамига жўнатарди.

Жангларда хоннинг ўзига хос бир усули бор эди. Масалан, 1201 йили Чингизхонни душман камончиларидан бири ярадор қилди. Хон қўл остидагиларга ўша камончини топиб келишни буюрди. Топиб келишгач, жазолаш ўрнига уни мўғуллар армиясига ўтишга чақирди. Юқори лавозим ҳадя қилишга ваъда берди. Чингизхон ана шундай айёрона усуллар ёрдамида ҳам душман устидан ғалаба қозонарди.

ЧИНГИЗХОН ДАВРИДАГИ МОДА

Мўғуллар сардори Чингизхон ўқиш, ёзишни билмасди. Лекин ораторликда тенгсиз эди. Бу қадар шафқатсизлигига қарамай, ўз эътиқодига содиқ ва бардошли эди. У Исломни, буддизм, даосизм, насроний динларини атрофлича ўрганиб чиққан. Мўғулистонда диний қарама-қаршиликлар бўлмаслигига эришишни орзуларди.

Чингизхон ўз яқинларига нисбатан меҳрибон ва адолатли эди. Ихтиёрида чексиз бойлик ва имкониятлар борлигига қарамай, уларнинг бир мисқолидангина фойдаланиш билан чекланарди.

Бир куни қимматбаҳо либосларга ружу қўйган аскарларини қошига чорлаб барчаларига Хитой ипак матосидан тикилган либослар кийишни буюрди. Кейин шу кийимдаги аскрлар билан бирга чангалзорларни оралаб ўтди. То чангалзордан чиққунларича қимматбаҳо кийимлар илма-тешик бўлиб кетди. Шунда у аскарларга ҳамиша гўзаллик эмас, мустаҳкамликка интилиш зарурлигини уқтирди. Бундан ташқари, ҳадеб гўштли таом еявермасдан, сутли таомлар ейишга одатланишни маслаҳат берди.

УЗОҚ ЯШАШ СИРИ

Ёши бир жойга боргач, Чингизхон узоқ ёки абадий яшаш сирларидан воқиф бўлган табибларни қидира бошлади. Қўл остидагилар унга тоғда яшовчи хитойлик бир қария ҳақида маълумот беришди. Хон унга чопар юборди. Чопардан қариянинг номига битилган мактубни ҳам бериб юборди.

— Ҳашаматга интилавергани учун, — деб ёзилганди мактубда. — Тангри Хитойдан юз ўгирди. Мен эса оддийликни хуш кўраман. Ихтиёримда биттагина кийим ва этик бор холос. От гўшти ўрнига мол гўшти ейишга одатланганман. Мен яратган подшолик, империя эса ер юзи тарихида бўлмаган. Унвоним жуда буюк. Масъулиятим осмонча бор. Қария, халқимга раҳминг келсин. Менга узоқ ёки абадий яшаш сирингни ошкор қил! Эвазига истаганингча олтин ҳадя этай!..

Олдинига қария Чингизхон ҳузурига боришни истамади. Аммо барибир рози бўлди. Йўл жуда олис эди. Икки йил деганда хон ҳузурига етди. Чодирга киргач, одатга кўра тиз чўкиб таъзим қилмади. Шунчаки бош эгиш билан чекланди.

Қария шундай деди:

— Эй хонлар хони Чингизхон, дунёда узоқ яшаш ёки абадий яшаш имконини берувчи дори йўқ. Ҳеч қачон бўлмаган!..

Чингизхон қариянинг сўзларига ишонди. Тўғрисўзлигига тан бериб ўз ёнида олиб қолди. Хитойлик табиб узоқ йиллар Чингизхонга ҳалол хизмат қилди.

ЧИНГИЗХОННИНГ ХАЗИНАСИ

Чингизхоннинг нафақат ҳаёти, ҳатто ўлими ҳам сирли кечган. Тарихда унинг ўлими ҳақида турлича фактлар келтириб ўтилган. Уларнинг бирида хон 1227 йили Тангут подшолигига юриш пайтида душман камончиси отган ўқ унинг тиззасига теккани, кейинроқ қон заҳарланиши оқибатида Чингизхон ўлим топгани таъкидлб ўтилган. Хитой манбаларида эса шаҳарлардан бирини босиб олишда хон ахлатдан таралган заҳарли ҳид, кўчалардаги мурдаларнинг чириши туфайли ҳавога тарқалган ҳиддан заҳарланиб ўлгани айтиб ўтилган. Татарларнинг ёзишича, Чингизхонни Тангутлар маликаси ўлдирган. Малика хон ҳарамига олиб кетилгач, илк никоҳ кечасида томоғини ғажиб ташлаган экан. Лекин бу тахмин ҳали ҳануз ўз исботини топмаган.

Чингизхон ўлимидан сўнг жуда катта бойлик қолдирган. Беш юз тонна олтин, уч минг тонна кумушни қуйма ҳолатда еттита қудуққа беркитгани ҳақида тарихий маълумотларда кўрсатиб ўтилган.

Аммо хоннинг ўлимидан кейин бойликларни беркитган аскарлар ўлдириб юборилган. Аскарларни қатл этган жаллодлар ҳам уларнинг кетидан боқий дунёга йўл олган. Ажабланарлиси шуки, Чингизхон беркитган бойликларни ҳамон ҳеч ким топа олмади. Уларнинг қаерга беркитилгани ҳақида шунчаки тахминлар олдинга сурилмоқда холос.

Константин Дворецкий
Рус тилидан Олимжон ҲАЙИТ таржимаси